काही व्यक्तींचे आयुष्य वर्षांनी मोजले जात नाही, तर त्यांनी कमावलेल्या माणसांनी, त्यांनी जपलेल्या नात्यांनी आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या संस्कारांनी मोजले जाते. अशीच एक प्रेमळ, शांत, संयमी आणि संगीतासाठी संपूर्ण आयुष्य अर्पण करणारी व्यक्ती म्हणजे संजय सुवर्णकार. त्यांच्या अकाली निधनाची बातमी केवळ एका कुटुंबासाठी किंवा एका संगीत संस्थेसाठी धक्का नव्हती, तर संपूर्ण संगीतविश्वासाठी आणि त्यांना जवळून ओळखणाऱ्या प्रत्येकासाठी ती अत्यंत वेदनादायी होती.

आजही मन या वास्तवाला स्वीकारण्यास तयार नाही. कालपर्यंत हसतमुखाने सर्वांना भेटणारा, प्रत्येक कार्यक्रमात आपल्या तबल्याच्या नादाने वातावरण भारावून टाकणारा आणि प्रत्येकाला आपुलकीने विचारपूस करणारा संजयजी आज आपल्यात नाहीत, ही कल्पनाच असह्य वाटते. घरी परतल्यापासून सतत त्यांचाच चेहरा डोळ्यांसमोर येतो आहे. त्यांच्या हसऱ्या चेहऱ्याशिवाय, त्यांच्या तबल्याच्या निनादाशिवाय आणि त्यांच्या प्रेमळ स्वभावाशिवाय संगीतविश्वाची कल्पनाच करणे कठीण आहे.

लातूरच्या संगीत परंपरेला लाभलेले ऋषितुल्य पंडित शांतारामजी चिगरी गुरुजी यांचा वारसा समर्थपणे पुढे नेणाऱ्या मोजक्या शिष्यांमध्ये संजय सुवर्णकार यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाईल. त्यांनी केवळ तबला वाजवला नाही, तर तबल्याला साधना मानली. त्यांच्या प्रत्येक ठोक्यात गुरूंचे संस्कार, संगीतावरील निष्ठा आणि कलेप्रती असलेली प्रामाणिकता जाणवत असे.

संजयजींचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा स्वभाव. आजच्या स्पर्धेच्या युगात स्वतःच्या यशाचा गाजावाजा करणारे अनेक जण दिसतात; परंतु संजयजी मात्र स्वतःला कायम मागे ठेवून इतर कलाकारांना पुढे आणण्यात आनंद मानायचे. त्यांनी कधी स्वतःचा मोठेपणा मिरवला नाही. कोणत्याही कलाकाराला साथसंगत करताना ते त्या कलाकाराच्या कलेचा आदर करत. त्यामुळे शास्त्रीय, उपशास्त्रीय, सुगम, भक्तिसंगीत किंवा कोणताही संगीतप्रकार असो, प्रत्येक कलाकारासाठी संजयजी म्हणजे विश्वासाचे नाव होते.

अनेक बाहेरगावचे कलाकार लातूरमध्ये कार्यक्रमासाठी आले की एकच प्रश्न विचारत, "साथीला संजय सुवर्णकार आहेत ना?" कारण त्यांना माहिती होते की संजयजी तबल्यावर बसले म्हणजे कार्यक्रमाची अर्धी जबाबदारी आपोआप हलकी होते. कलाकाराच्या प्रत्येक भावनेला, प्रत्येक बंदिशीला आणि प्रत्येक सुराला त्यांनी आपल्या तबल्याच्या माध्यमातून योग्य न्याय दिला.

आरोह परिवारासाठी तर संजयजी केवळ तबलावादक नव्हते. ते त्या परिवाराचा आधारवड होते. लहान मुलांपासून ते ज्येष्ठ कलाकारांपर्यंत प्रत्येकाशी त्यांचे नाते जिव्हाळ्याचे होते. अनेक लहान मुली तर अगदी हक्काने म्हणायच्या, "संजय सर साथीला असतील तरच आम्ही स्पर्धेला जाणार." हे वाक्यच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख करून देते. कलाकार म्हणून त्यांनी जितके प्रेम कमावले, त्यापेक्षा कितीतरी अधिक प्रेम त्यांनी माणूस म्हणून कमावले.

त्यांच्या सहवासातील प्रवास आजही डोळ्यांसमोर उभे राहतात. बसमधील गप्पा, छोट्या छोट्या विनोदांनी सर्वांना हसवणे, कार्यक्रमानंतरचा आनंद, एकत्र घेतलेला चहा आणि प्रत्येक क्षणात माणसे जोडण्याची त्यांची कला—या सर्व आठवणी आज मनाला अस्वस्थ करून जात आहेत. संजयजी कधीच कोणाबद्दल कटु बोलले नाहीत. कोणाच्या यशाचा मत्सर केला नाही. कोणावर रागावले नाहीत. स्वतःच्या वेदना मात्र त्यांनी कधीच कोणाशी बोलून दाखवल्या नाहीत.

आज एक प्रश्न कायम मनात घोळत राहतो—संजयजी, तुम्ही तुमच्या प्रकृतीबद्दल आम्हाला का सांगितले नाही? तुम्ही इतक्या शांतपणे तुमच्या वेदना सहन करत राहिलात की तुमच्या जवळच्या माणसांनाही त्याची कल्पना आली नाही. कदाचित इतरांना त्रास होऊ नये म्हणून तुम्ही स्वतःचा त्रास मनातच दडवून ठेवला. पण आज वाटते, तुम्ही थोडेसे बोलला असता, थोडी मदत मागितली असती, तर कदाचित आम्हाला तुमच्यासाठी काही करता आले असते.

एक आदर्श गुरु म्हणून त्यांनी अनेक शिष्य घडवले. तबला शिकवणे म्हणजे केवळ ताल शिकवणे नव्हते; तर संयम, शिस्त, नम्रता आणि कलेबद्दलची निष्ठा शिकवणे होते. त्यांच्या प्रत्येक शिष्यामध्ये त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अंश कायम जिवंत राहील.

विशेषतः त्यांची कन्या जान्हवी सुवर्णकार हिच्याबद्दल त्यांना असलेला अभिमान प्रत्येकाने अनुभवला आहे. ते अनेकदा प्रेमाने म्हणायचे, "माझ्या मुलींमध्ये किमान एकीला तरी कला क्षेत्रात घडवायचे आहे." आज जान्हवी तबल्यामध्ये उत्तम प्रगती करत आहे. तिच्या प्रत्येक यशात संजयजींचे संस्कार, त्यांची मेहनत आणि त्यांचे स्वप्न दिसून येते. आम्हा सर्वांना विश्वास आहे की ती आपल्या वडिलांचा संगीताचा वारसा अभिमानाने पुढे नेईल. आणि या प्रवासात आम्ही सर्व कलावंत, गुरुजन आणि मित्रपरिवार तिच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहू.

काही व्यक्ती शरीराने आपल्यात नसतात, पण त्यांच्या आठवणी, त्यांचे संस्कार आणि त्यांचे कार्य त्यांना अमर करून जाते. संजय सुवर्णकार यांचे आयुष्य हे याच गोष्टीचे जिवंत उदाहरण आहे. त्यांनी तबल्याच्या माध्यमातून केवळ ताल दिला नाही, तर हजारो हृदयांना जोडणारा एक अदृश्य धागा निर्माण केला.

आज त्यांचा तबला शांत झाला असेल, पण त्यांनी निर्माण केलेला नाद, त्यांनी घडवलेले शिष्य, त्यांनी जोडलेली माणसे आणि त्यांनी दिलेली प्रेमाची उब कधीच शांत होणार नाही. प्रत्येक कार्यक्रमात, प्रत्येक सुरात आणि प्रत्येक तालात त्यांची आठवण कायम जिवंत राहील.

संजयजी, तुमची उणीव आयुष्यभर जाणवत राहील. तुमचे हसरे व्यक्तिमत्त्व, तुमचा शांत स्वभाव, तुमचे संगीतप्रेम आणि तुमचे निस्वार्थ योगदान आमच्यासाठी सदैव प्रेरणादायी राहील.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!

– आरोह परिवार